لێکۆڵینەوەی :

لایەنە ئەرێنی و نەرێنی تایبەتمەندیە جوگرافیەکانی ناوچە شاخاویەکانی هەرێمی کوردستان لە سەر ئەنجامدانی لێکۆڵینەویە گۆڕەپانیە جیۆمۆڕفۆلۆجیەکان

بحث بعنوان :

الاثار السلبية والايجابية للخصائص الجغرافية للمناطق الجبلية من اقليم كوردستان على الدراسات الجيومورفولوجية الميدانية

https://aladabj.uobaghdad.edu.iq/index.php/aladabjournal/article/view/4790/3983

(بنەماکانی جیۆمۆڕفۆلۆجیا بەشی سێیەم (وانەی سێیەم) ) ......پەیوەندی زانستی جیۆمۆڕفۆلۆجیا بە زانستەکانی دیکە:

 

                                                                                                         پ.ی.د: حکمت عبدالعزیز حمد حوسەینی

هەموو زانستە زانراوەکان پەیوەندییان بە یەکترەوە هەیە تەنانەت زانستە هەرە رەهاکان لە بەر ئەوەی هیچ زانستێک لەوانە لە گەردوونێکی تایبەت بە خۆی ناژیێ بەڵکو لە ژینگەیەکدا کار دەکات کە هاوبەشە لە گەڵ زانستەکانی دیکە لە سەر گۆی زەویدا، هەموو زانستەکان ئەو ژینگەیە بە هەموو پێکهاتەکانی وەک تاقیگەیەک مەزن بەکار دەهێنن لە پێناو ئەنجامدان و هەروەها سەرخستنی ئەزموون و تاقیکردنەوە و شیکاریەکانیان، هەموو ئەو زانستانە لە پێناو یەک ئامانج کاردەکەن لە کۆتاییدا کە بریتیە لە سوود گەیاندنە بە مرۆڤ، هەر زانستێک سوود بە مرۆڤ و مرۆڤایەتی نەگەیەنێت زانست نیە و هەر نە دەردەکەوێت و نە سەردەکەوێت و نە بەردەوام دەبێت چونکە پاڵپشتی ناکرێت لە بەر ئەوەی بێ سوودە، جا ئەگەر کەسانێکی کەم شارەزا پێیان وابێت کە زانستی وا بوونی هەیە ئەوا بێگومان هەڵەن چونکە هەر بوارەک لە بوارەکانی زانست ئەگەر بایەخ بە چ بە ئەستێرەکان ئەسترۆنۆمی یان بە ژیان زیندەوەرە یاک خانەییەکان یان هەر شتێک ئەوا چونکە پەیوەندی بە مرۆڤەوە هەیە، و هەمیشە لە پێناو دۆزینەوە چارەسەریەکە یان خۆ دوور خستنەوەیە لە مەترسیەک یان بە دەست هێنانی کار ئاسانیەک یەن خۆش گوزەرانیەکی نوێ یان ئەگەر هەر نا بەرژەوەندیەک لە بەرژەوەندیەکان.

دیسان جەخت لە سەر ئەو بیرۆکەیە دەکرێتەوە کە گۆڕەپانی و ئامانجی هەموو زانستەکان هاوبەشە لە بەر ئەوە پەیوەندی لە گەڵ یەکتر دەبەستن چونکە ئەگەر وانەکەن سەرکەوتن بە دەست ناهێنن لە شیکاری و دەرەنجامە کۆتاییەکانیاندا، بەڵام ئەو پەیوەندییە دەکرێ بە شێوەیەکی رێژەیی ئاست و هێزەکەی لە نێوان زانستەکاندا جیاوازی هەبێت لە بەر ئەوەی سروشتی هەندەک لە زانستەکان لەیەک نزیکە واتا کەرەستە و هۆکار و دەزگا و پلان و دەرەنجامەکانی یەکتر بەکار دەهێنن، لەو رووەوە هەندێ زانست هەن کە زۆر لە جیۆمۆڕفۆلۆجیاوە نزیکن و هەندێکیان هاوبەشین، وەک زانستی جیۆلۆجیا لە بەر ئەوەی بە شێوەیەکی راستەوخۆ هەمان گۆڕەپانی لێکۆڵینەوە بەکار دەهێنن کە توێکڵی زەوی و پێکهاتەکانێتی، بێگومان هەندی جیاوازی هەیە لە سروشتی ئەو دوو زانستە بەڵام زۆر بەیەکەوە پەیوەندیدارن، لە بەر ئەوەشە ئەو دوو زانستە هەمیشە هاو کاری یەک دەکەن و سەرچاوەکانی یەکتر بە کار دەهێنن و پسپۆڕانی ئەو دوو بوارە هەمیشە راوێژی یەکتر دەکەن ئەگەر چی کەمەکیش خۆ پەسەندکاری بە سەر یەکتردا لە نێوانیاندا هەبێ بەڵام دواجار کە دەگەن بە یەک رێزی زۆر بۆ یەکتر دەنوێنن.

زانستی جیۆلۆجیا زانیاری زۆر بە سوود بە جیۆمۆڕفۆلۆجیا دەدات بە دابین کردنی زانیاری وورد لە بارەی جۆری پێکهاتە بەردەکان و تایبەت مەندییەکانیان و جۆری دامەزراوە جیۆلۆجیەکان لە ناوچەی لێکۆڵینەوەی جیۆمۆڕفۆلۆجی زانەکاندا بەڵکو هەر ئەو زانیاریانە کەرەستەی خاوی بنەڕەتی زانستی جیۆمۆڕفۆلۆجیان، لە هەمان کاتدا جیۆـۆڕفۆلۆجیا بە گرێدانەوەی ئەو زانیارانە بە یەکتر و بە بەستنەوەیان بە دیاردە جیۆمۆڕفۆلۆجیەکان و لە بەر ئەوەی زانستی جیۆمۆڕفۆلۆجیا کەرەستەی شیکاری دیکەی هەیە و رانگەی فرە بینی خۆی هەیە لە لێکۆڵینەوەکانیدا سوودێکی زۆر بە بەو بوارانە دەگەیەنێت کە باسکران لە زانستی جیۆلۆجیادا، ئەڵبەتە زانستی جیۆمۆڕفۆلۆجیا کاری بە هەموو لقە لاوەکیەکانی زانستی جیۆلۆجیادا نیە، جیۆلۆجیاش بە هەمان شێوە، بەڵام ئەوەنەدە بەسە بڵێین بەلانی کەم هەر نەبێ نەبێ کە هەردووکیان لە یەک ژینگە و گۆڕەپان کار دەکەن تا پەیوەندی نێوانیان بسەلمێندرێت.

لە راستیشدا جیۆلۆجی زانان رۆڵێکی گرنگیان هەبوو لە دانانی زانستی جوگرافیا بە گشتی هەروەها لە سوود گەیاندن بە زانستی جیۆمۆڕفۆلۆجیا بە تایبەتی وەک (ئەلفرێد ڤاگنەر 1880-1930 ) خاوەنی بیردۆزی  پلێتە تەکتۆنیەکان هەروەها (چاڕڵس دارون 1809-1882) ئەگەرچی قسە و باسێکی زۆری لە سەرە لە بارەی بیر و راکانی لە بارەی رەچەلەکی رەیسەکان (جۆرەکان) بەتایبەت لە لایەن زاناکانی سەردەمی خۆی هاوکات پەرتووکێکی بەناوبانگی هەیە بەهەمان ناو بەڵام ئەوە هیچ لە بایەخی زانستی ئەو زانایە کەم ناکاتەوە و ئەگەر لەو رووە هەڵەبی واتای ئەوە نیە لە بابەتە جیۆلۆجی و جیۆمۆڕفۆلۆجیەکانی دیکە نکۆڵی لێناکرێ چونکە دارون پەرتووکی دیکەی زۆری هەیە ، پوختەی رەخنەکان لە سەری لە سەر ئەوەیە گوایە مرۆڤ لە سەرەتاوە مەیموون بووە و گەشەی کردووە، و گوایە شوێنەوارەکان وادەڵێن، رەخنەکان هەم لە لایەن زانایانی جیۆلۆجیەوە و هەروەها زانایانی بایۆلۆجی و هیدیکە و هەروەها لە لایەن پیاوانی ئاینی کریستیانییەوە (دیانەکان)، لە بەر ئەوەی کە لای ئەوان و تەنانەت لای موسڵمانانیش مرۆڤ خوای گەورە راستە و خۆ بە مرۆڤی دروست کردییە، ئەو شتەی تەنانەت زانستی بۆ ماوەیی بە شێوەیەکی یەکجارەکی سەلماندی کە نەخشەی بۆ ماوەیی هیچ گیان لەبەرێک لەگەڵ هیدیکە یەک ناگرێتەوە، هەر جگە لە وە ئەگەر مرۆڤ لە مەیموونەوە گەشەی کردبی و گۆڕانی بە سەر داهاتبی ئەی باشە هۆی چییە ئەو گۆڕانە تەواوی ئەو ژمارە زۆرەی خێزان و جۆرەکانی مەیموون ناگرێتەوە، بەڵام دیسان لە رووی بایۆلۆجی و جیۆلۆجی و جیۆمۆرفۆلۆجیەوە نکۆڵی لێ ناکرێ کە بەژداری زۆر گرنگی هەبووە لەو بوارانە بە تایبەت کە گەشتی زانستی زۆر مەزن و درێژ خایەنی ئەنجامداوە کە چەندەها ساڵی خایاندییە.

نموونەیەکی ناوداری دیکەی جیۆلۆجی کە پسپۆڕانی جیۆمۆڕفۆلۆجی پلۆجی کە پسپۆڕانی جیۆمۆڕفۆلۆجی پی ئاشنان زانا (جەیمس هیتۆنە 1726-1797)، هەروەها سێر چاڕڵس لایڵ 1797-1875) و چەندانی دیکە.

هەروەها زانستی جیۆمۆڕفۆلۆجیا پەیوەندی زۆری هەیە هەیە بە زانستی ئاو (Hydrology) لە بەر ئەوەی ئاو یەکێکە لە بابەتە هەرە بنەڕەتیەکانی گۆڕەپانی لێکۆڵینەوە جیۆڕفۆلۆجیەکان، و دیسان هەردوو زانست هەمان ژینگە و گۆڕەپان بەکار دەهێنن و لێکۆڵینەوەکانیان جاری وا هەیە تیكهەڵکێشیان تێدا دەردەکەوێت.

زانستی خاک دیسان پەیوەندییەکی ئالوگۆڕی بەتینی هەیە لەگەڵ جیۆمۆڕفۆلۆجیا لە بەر ئەوەی هەر لانی کەم خاک و جۆرەکانی و دابەشبوونیان هۆکارەکانی دەگەڕێتەوە بۆ پرۆسە جیۆمۆڕفۆلۆجیەکانی وەک کەشکاری و داماڵین و نیشتەنی کردن بە هاوکاری لێژی زەوی و لاری چینەکان و هێزی راکێشانی زەوی و هیتر، هەر لە سەر بنەمای ئەو پەیوەندیانە نەخشەکانی دابەشبوونی جۆر و زۆنەکانی خاک دەنەخشێندرێن،

زانستی ئاو و هەوا پەیوەندییەکی زۆر بە تینی هەیە لەگەڵ جیۆمۆڕفۆلۆجیا تەنانەت لقێکی سەرەکی جیۆمۆڕفۆلۆجیا بە ناوی جیۆمۆڕفۆلۆجیای ئاو و هەوایی کە تایبەتە بە پرۆسە جیۆمۆڕفۆلۆجیە دەرەکیەکان بوونی هەیە، ئاو و هەوا لەگەڵ جیۆمۆڕفۆلۆجیا لێک دانابڕێن لە رووی کاریگەری ئاڵوگۆڕی نێوانیاندا کە بەهۆی جیاوازی تایبەمەندیەکانیان دەبێتە هۆی دروست هۆی دروست بوونی هەرێمە جیاجیاکانی هەردوو لایەن.

پەیوەندییەکان لەگەڵ زانستەکانی دیکە زۆرن بەڵام وەک نموونە ئاماژە بە هەندێکیان دەکرێ لە بەر ئەوە لە کۆتایی ئاماژە بە پەیوەندی ئەو زانستە بە زانستی ئەندازیاری دەکرێت لە بەر ئەو پرۆژە ئەندازیاریەکان لە سەر گۆڕەپانێک کار دەکات کە بواری کار کردنی جیۆمۆڕفۆلۆجیایە بێ سوود وەرگرتن لە زانیاریە جیۆمۆڕفۆلۆجیەکان ئەوا هەموو پرۆژە ئەندازیارییەکان شکست دەهێنن لە دوای تەواو بوونیاندا، لە راستیدا ئەندامانی جیۆمۆڕفۆلۆجی و جیۆلۆجی و هایدرۆلۆجی و خاک زانی ئەندامی کارا و گرنگن لە پرۆژە ئەندازیاریەکان لە ووڵاتە پێشکەوتووەکاندا چونکە لەوێ سیستەمی کۆمپانیاکان پەیڕەو دەکرێت هەروەها خاوەنی پشکەکان لەو پرۆژانە یاخود لەو کۆمپانیایانە ئامادە نین پشکی ئەو کۆمپانیانە بکڕن ئەگەر ئەو کۆمپانیایانە هەموو رێگاچارەکانی سەرکەوتنی کارەکانیان نەگرنە بەر لە بەر ئەوە پڕۆژەکان لە رێگەی تیمی فرە پسپۆڕییەوە بەڕیوە دەبرێن و جێ بە جێ دەکرێن ئەو راستیەی لە ووڵاتە دواکەوتووەکان بەدی ناکرێت لە راستیدا.

 

           

11: Erosion Weathering – disintegration and decomposition - ppt video online download

11: Erosion Weathering – disintegration and decomposition - ppt video online download: Mass Wasting Def: The downslope movement of rock, regolith and soil under the direct influence of gravity Gravity is the controlling force. Important triggering factors: Saturation of the material with water . Destroys particle cohesion Water adds weight Over-steepening of slopes. Unconsolidated granular particles assume stable slope called the angle of repose . Stable slope angle different for various materials. Over-steepened slopes are unstable. Removal of anchoring vegetation. Ground vibrations from earthquakes. Google Images: Landslide (Massive Landside, 3:21)

Mass movement The process that transports Earth material (bedrock, sediment, soil) down slopes by the pull of gravity Follows after weathering May be fast. - ppt download

Mass movement The process that transports Earth material (bedrock, sediment, soil) down slopes by the pull of gravity Follows after weathering May be fast. - ppt download: Yungay, Peru, May 31, 1970

(بنەماکانی جیۆمۆڕفۆلۆجیا - سەرەتا) .... گۆی زەوی و گەردوون

 پ.ی.د.حکمت عبدالعزیز حمد حوسەینی

------------------------------------------------

گۆی زەوی و گەردوون   

رەچەڵەکی زەوی بە گوێرەی بیردۆزە نوێکان:

    لە راستیدا ئێمە وەک موسڵمان دەزانین ئەوەی لە قورئان و فەرموودەدا هاتووە تەواو باسی ئەو راستیانەی تێدایە کە لە بوارەکانی زانستدا لێکۆڵینەوەی لە سەر دەکرێ، زۆر جار بە شێوەیەک لە قورئان یان لە فەرموودەدا باس لە راستیەکی زانستی دەکەن وەک دەرەنجامێکی کۆتایی گەڕان و بە دواداچوونی زاناکان، بە شێوەیەک کە بەڵگەیە لە سەر راستی پەیامی خوای گەورە کە لە رێگەی پێغەمبەری نەخوێندەواریدا بۆ مرۆڤایەتی ناردیە (دروود ونوێژی خوای لە سەر بێ)، لە پەرتووکە زانستیەکاندا هیچ ناکۆکیەک نیە لە نێوانیاندا، بۆ نموونە گەر بڵێین زەوی بەر لە دەوری چار ملیار ساڵ دروست بووە یان کۆەڵەی رۆژ بەر نزیکەی چاردە ملیار ساڵدا دروست بووە، لەو رووەوە قورئان و فەرموودەکان بێ ئەوەی بزانن ئەوڕۆ لەو سەردەمەدا باس لەو کاتانە بکرێت باسی لە رەهەندەکانی تایبەت بە کاتی کردییە کە لە گەڵ مێشکی و تێگەیشتنی ئەو کاتی کەسێکی بیابانی دوور لە شارستانیەت گونجاو لە رووی تێگەیشتن لە کاتەوە لە بەر ئەوە دەبینین خەڵکی ئەو بیابانە نەیان دەزانی واتای ملیۆن چییە دەبایە پێێ بڵێی هەزار هەزار لە بری ملیۆن، وەک لە ژمارەیەک لە فەرموودەکان و ئایەتە پیرۆزەکاندا، کەوایە ژمارەی هەزار هەزار کۆتا ژمارە بوو کە عەقڵیان پێدا بشکابایە بەڵام تەنها دوو جار دوو بارە کردنەوەی ووشەی هەزار بوو واتا هەزار جاران هەزار ئەی باش کەوایە چۆن ژمارەی ملیاریان لە خەڵک گەیاندبایە لە ژینگەیەکی هەژار کە ئەو ژمارەی تێدا بە کار نەدەهات مەگەر تەنها بۆ ئەوە بەکاریان هێنابا تا ژمارەی دەنکە زیخەکانی بیابانیان پێ بزانیبایە چونکە تەنها لە لم و زیخ دەوڵەمەند بوون، لە بەر ئەوە خوای گەورە لە چەندین ئایەت لە قورئانی پیرۆزدا رەهەندە زەمەنیەکانی بە شێوەیەک روون کردیتەوە بۆ خەڵکی ئەو سەردەمە کە تێیبگەن، ئەوەتا بۆ نموونە لە باسکردنی رەهەندی زەمەنی رۆژی دوا مایی دەڵێ رۆژی دوا مایی رۆژێکە بە قەد پەنجا هەزار ساڵە لەوەی ئێوە دەیانژمێرن، بیری لێ بکەوە تەنها یەک رۆژ ئەوەندەیە ئەی حەفتەکەی چەندە ئەی مانگەکەی چەندە ئەی ساڵەکەی چەندە، لە بەر ئەوە کە خوای گەورە لە سوورەتی ئەلئەعڕاف ئایەتی 54 دەڵێ (   (إن ربكم الله الذي خلق السماوات والارض في ستة ايام ثم استوى على العرش)    ) (تێکەڵ نەبێ لای خوێنەر کە لێرە باسی دروست کردنی ئاسمانەکان و زەوی نەک تەنها زەوی وەک ئەوەی لە سووڕەتی (فصلت) هاتووە کە دەڵێ لە دوو رۆژدا دروست بووە چونکە ەوێ باس لەوە دەکا کە زەوی لە دوو رۆژدا دروست کرایە، جیاوازی هەیە زەوی بە تەنیا یان ئاسمانەکان کە ئەویش دوو رۆژی خایاندووە و زەوی بە پێداویستیەکانی زەوی (پێداویستیەکانیش دوو رۆژی خایاندیە) ئەو دووەش چار رۆژ کەوایە دیسان بە هەموویانەوە دەکەن شەش رۆژ)، هەروەها هەموو کەسێکی شارەزا لە زانست و لە قورئان و فەرموودە دەزانی مرۆڤ و زەوی لە یەک کاتدا دروست نەبوونە بەڵکو مەودایەکی زۆر لە نێوان دروست کردنی هەردووکیان هەبووە، هەروەها ئەو مرۆڤەی ئەوڕۆ هەیە کە نەوەی حەزرەتی ئادەمە دروودی خوای لێ بێ ئەوە مرۆڤی سەرەتا نیە بەڵکو پێش ئەو مرۆڤە مرۆڤی دیکە هەبووە یان هەبوون، بە پێی دەقی قورئان هەبوون.

    قورئان رەهەندی زەمەنی جیاواز ئاشکرا دەکات کە ئەوڕۆ بەڵگەی لە سەرە:

     هەر لەو ئاماژانەی لە بەشێ پێشوو سەرەو روو خران دەردەکەوی کە بە راستی رەهەندە زەمەنیە جیاوازەکان بوونیان هەیە لە دەقە قورئانی و فەرموودەییکان و لە کارە و دۆزینەوە زانستیە گەردوون ناسیەکانی ئەوڕۆ، کاتێک کە لە قورئاندا دەڵی رۆژێک لە کن خوادا بە قەد ئەوەندەی ئێوە دەیانژمێرن کەوایە رەهەندی زمانی جیاواز بوونی هەیە لە بەر ئەوەی تەنانەت شوێنەکانیش وەک قەوارە بە ژمارەی یەکجار گەورەوە جیاوازیان لە نێوان دروست دەبێ، ئەو شتەی تامان دەکێشتە سەر راستیەک کە بریتیە لەوەی رەهەندی زەمەن بە پێی رەهەندی قەبارەیی شتەکان دەگۆڕی، ئایا دەکرێ بە پوختی باس لە سەلمێنەری ئەو راستیە بکرێ لە رۆژگاری ئەورۆدا؟ لەو وەڵامی ئەو پرسیارەدا وەڵامەکە بەڵێیە بێگومان، چونکە وەڵامەکەی هەر خودی زانست پێمان دەڵێ، سەرنج بدە ئەو خشتەی خوارێدا کە تیایدا درێژی رۆژ لە سەر هەر هەسارەیەک لە هەسارەکانی کۆمەڵەی رۆژ روون دەکاتەوە (بە کاتژمێر).

Planet	Day Length
Mercury	1,408 hours
Venus	5,832 hours
Earth	24 hours
Mars	25 hours
Jupiter	10 hours
Saturn	11 hours
Uranus	17 hours
Neptune	16 hours

    ئەگەر تێبینی بکرێت جیاوازیەکی زۆر هەیە لە هەسارەیەکەوە بۆ هەساررەیەکی دیکە ئەگەر بیدەیتە بەر بەراووردکاری رەها، ناتوانی تێیبگەی لەو کاتەی هۆکاری ئەو جیاوازیە نا رێکە و نا لۆجیکیە پەیوەندی بە هەندێ تایبەمەندی گشتی هەموو هەسارەکان و  تایبەت بە خودی هەر هەسارەیەک بۆ خۆی هەیە. چونکە هاوکات درێژی ساڵیش جیاوازە لە نێوان هەسارەکاندا لە بەر چەندین هۆکاردا وەک بۆ نموونە هەر بە گشتی قەبارەی هەسارەکان جیاوازە لە گەڵ یەکتردا، هەروەها جیاوزیان لە رووی دووریان لو رۆژەوە (خۆرەوە) هەر یەکەیان خولگەیەکی تایبەت بە خۆی هەیە و بە پێی دووریان درێژی ساڵ تیایان جیاواز دەبێت، بێگومان تا دوورتر بن درێژ ساڵ پتر دەبێ.   

Planet	Rotation Period	Revolution Period
Mercury	58.6 days	87.97 days
Venus	243 days	224.7 days
Earth	0.99 days	365.26 days
Mars	1.03 days	1.88 years
Jupiter	0.41 days	11.86 years
Saturn	0.45 days	29.46 years
Uranus	0.72 days	84.01 years
Neptune	0.67 days	164.79 years
Pluto	6.39 days	248.59 years

    مەبەست لێرە ئەوەی کە راستیەکانی دەقەکانی قورئان و فەرموود پێچەوانە نین لەگەڵ راستیە مێژووییە زانستیەکانی تایبەت بە زانستەکانی جیۆلۆجیا و جیۆمۆڕفۆلۆجیا بەڵکو هاوکۆک و تەریبن، بەڵام تەنها ئەو راستیانە نەبی کە چاڕلس داروین بە پێی تێگەیشتنی خۆی لێکیدایەوە و لە چارچیوە بیردۆزی گەشەسەندن دایڕشت، بەڵام هەر خودی زانست بە هەموو لقەکانی بە هەڵەداچوونی داروینی سەلماند لە رێگەی دۆزینەوە زانستیەکاندا وەک بۆ نموونە (نەخشەی بۆ ماوەیی) کە دوا بزمار بوو لە تابووتی بیردۆزەکەی درا، هاوکات ئێمە ناڵێین هەموو کارەکانی داروین ناڕاست بوون چونکە ئەو زانایەکی لێهاتوو بوو بەڵام لەو بیردۆزەی هەر خودی زانستی بە هەڵە داچوونی سەلماند، واتا ناو هێنانی داروین تاوانێکی گەورە نیە وەک زۆرێک لە خەڵک وای دەردەخەن بەڵام باوەڕ هێنان بە بیردۆزە هەڵەکەی تاوانە و وەک ئەو بە هەڵە داچوونە.

    بەڵام بە داخەوە هێشتا ژمارەیەک لەو کەسانەی دیارە خۆیان بە زانا دادەنێن ئاگایان لە پێشکەوتنە زانستیەکان نیە کە چەوتی بیردۆزەکەی داروین دەسەلمێنن یان ئەوەتا زانیاریەکانی خۆیان نوێ ناکەنەوە لە رێگەی دەرکردنی چاپی نوێ لە بەرهەمەکانیان تا خەڵکی بە لاڕیدا نەچن، لە بەر ئەوە پێویستە خەڵکی خوێندەوار و انست پەروەر بە چاوی رەخنەی بنیاتنەرانەوە سەرچاوە زانتیەکان بخوێننەوە بە تایبەت ئەوانی کۆن و ووریای ئەو هەڵانە بن کە تایبەتن بە بیردۆزی گەشە سەندن، چونکە وەک ئاماژەی پێکرا زانست دوو روو نیە و هەمیشە راستیەکانی وەک خۆی دەڵێ بێ بوێ دانە پاشخانە هزری و ئاینیەکان، بەڵکو بۆتە باشترین چەک بۆ سەلماندنی راستی قورئان و فەرموودەکانی پێغەمبەری خوا دروودی خوای لێ بێ.

    لەو سەرەتایە بێگومان خوێنەرانی ئەو زانستە زۆر راستییان لا روون دەبێتەوە بە تایبەت ئەوانی ئەو پرسیارانەیان لا دروست ببو، بەو رێنماییانەی پێشوو تێشک دەخرێتە سەر ئەو بیردۆزانەی لە ناو ونیشانەکەدا ئاماژەی پێکرا.

    

 

رۆڵی جیۆمۆڕفۆلۆجیا لە دامەزراندنی تونێلەکان

 :3-1-1تونێلەکان :                                                                                                                                                                                                                  

پ.ی.د: حکمت عبدالعزیز حمد حوسەینی

پێشەکی:                                                                               

مرۆڤ لە کۆنەوە شارەزایی دەربارەی دروست کردنی تونێلەکان پەیا کردیە، چونکە وەک دیارە لە کۆنەوە، لە هەزاران ساڵ بەر لە ئێستا تونێلی جیا جیا هەڵکەندراون وەک بۆ نموونە ئەو ئەو تونێلانەی لە پەرستگاکان و کۆشک و تەلاری میر و پاشاکاندا وەک ئەوەی لە شوێنەوارە مێژوویەکاندا دەردەکەون، هەروەها ئەو تونێلانەی کە لە پێشوودا بۆ مەبەستە سەربازیەکانەوە دروست کرابوون یان بۆ مەبەستی شاردنەوەی گەنجینەکان یان بە مەبەستی ئەوەی وەک رێگایەک بۆ گەیشتن بە گۆڕستانەکان بە تایبەت وەک هەندێ لە گۆڕستانە مێژوویەکانی هەندێ لە شارستانیە کۆنەکانی دەری دەخەن وەک شارستانیەتی چینی بە تایبەت گۆڕی ئمپراتۆری یەکەمی چین وەک نموونەیەک، هەروەها لە هەندێ لە شارستانیەتەکانی دیکەی وەک فرعۆنیەکان......و هیتر. هەروەها بۆ چەندین مەبەستی دیکەش لە شوێنەوارە مێژوویەکاندا نموونەی زۆر هەن.

هەر وەها کوردیش بێگومان وەک میللەتێکی خاوەن شارستانیەتی رەسەن کە لە تەواوی شارەکانی کوردستانی گەورە شوێنەوارەکانی تێدا بڵاوبۆتەوە، لە راستیدا کوردستان مۆزەخانەیەکی گەورەیە، لە بواری تونێلەکانیشەوە ئەو نموونانەی پێشوو باسکراوی تێدا دەردەکەون بەڵام نموونەی هەرە دیاری تایبەت بە تونێلەکان لە کوردستانی باشوور دیاردەی کارێزەکانە کە لە زۆر شار ودێهاتی باشووری کوردستاندا بڵاوبووینەتەوە بە تایبەت کارێزەکانی شاری هەولێر کە بە هۆیەوە لە بەستی بەستۆڕەوە ئاوی بۆ شاری هەولێر دابینکراوە بە ‌هەڵکردنی تونێلێک بۆ ئەو مەبەستە لە نزیک گوندی قەڵەموورتکێ تا ناوەڕاستی قەڵای هەولێر، هەر ئەوەش بوو وەک هۆکارێکی گرنگی خۆڕاگری ئەو شارە بوو لە بەرامبەر گەمارۆدانی سوپای هۆلاکۆ بۆ ئەو شارە.

کارێزی بەستۆڕە-هەولێر (گوندی قەرەمورتک)

 

 هەر وەها لە باکووری کوردستان شاری کاپادۆکیای ژێر رووی زەوی گەورەترین بەڵگەی دێرینی گەواهیدەری شارەزایی و توانای گەلی کوردن لەو بوارەدا هەر لە بەر ئەوەشە هەندێ لە سەر چاوە مێژوویەکان بە تایبەت سەرچاوە عەرەبیەکان کوردیان بە جۆرێک لە جنۆکە ناساندووە کە سەرپۆشیان لەسەر لادراوە، چونکە لەو شارە پێشتر بە هۆی زۆری دوژمنانیان لەو شارەی ژێر رووی زەوی دەژیان کە تەواو لە ژێر رووی زەویدایە، بۆ مەبەستە جیا جیاکان دەهاتنە دەرەوە بەڵام ئەوەی بووە هۆی ئەوەی بەو شێوەیە بناسێندرێن ئەوە بوو کە لە کاتی شەڕ وجەنگەکان دوای ئەوەی زەبریان لە دوژمنانیان دەدا کە دوایی دوژمنانیان بە دوایان دا هاتبان بۆ تۆڵە کردنەوە ئەوا نەیان دەدۆزینەوە ئەو شتەی دەبووە هۆی سەرسوڕمان و نیگەرانی زۆر لایانەوە. بڕوانە ئەو وێنەی خوارەوە.

 

ئەوڕۆش لە دوای هەزاران ساڵدا تونێلەکان دیاردەیەکی شارستانی دەنوێنن لە ژیانی مرۆڤ و شارستانی مرۆڤایەتیدا لە تەواوی وڵاتانی جیهاندا، بەڵکۆ بزافی بیناسازی لە ژێر زەوی بوو بە شتێکی گرنگ و باو و بڵاو و هەمیشە لە تەشەنەکردنی بەردەوام دایە بۆ مەبەستە خزمەت گوزاری و ئابووری و سەربازی ورامیاریەکانەوە ...... هتد. ئێستا دەبینین کە حەشارگەکان و کۆگاکانی ژێر زەوی و وێستگەکانی درست کردنی کارەبا (ئیلیکتریک) و وێستگە ئەتۆمیەکان و کارگە خاوەن بایەخ و گرنگیە تایبەتەکان هەر وەها هێڵەکانی گواستنەوی گازی شل بۆ ماڵان و تۆڕی تونێلەکانی میتڕۆ بە مەبەستی چارە سەرکردنی کێشەکانی هاتو چۆ لە شارەکان وبۆ دابین کردنی خزمەتگوزاریەکی خێرا لەو بوارەدا هەر وەها بە مەبەستی ئاسان تیپەڕین بە ناوچە شاخاویە سەختەکندا بە بڕینی ناوقەدی ئەو شاخانە و لە بری بڕینی چەندەها پێچی زۆرەوە لە هەردوو دیوی شاخەکاندا یان خولانەوە بە دەوران دەوریانەوە، کە مەوداو ماوە و تێچوونی وکۆششی زۆریان پێویستبوو، هەر وەها بەر بەستەکان پێویستیان بە دروست کردنی تونێلی تایبەت هەیە چ بۆ دانانی وێستگەکانی کارەبا یان بۆ گواستنەوەی ڕێڕەوی ئاوی رووبارەکان بە شێوەیەکی کاتی بۆ رێڕەوێکی دیکە تا کاتی تەواو بوونی دروست کردنی بەنداوەکان. هەر وەها زێرابەکان دیسان پرۆژەی دیکەن کە خزمەتکاریە گرنگەکانی نشینگەکانی مرۆیین لە شارو دێهاتەکاندا و دەیان پرۆژە و دامەزراوەی دیکە کە لە ژێر زەوی دروست دەکرێن بە مەبەستی چارەسەر کردنی کێشەکانی پلان دانان و خزمەت گەیاندن بە خەڵک لە سەرانسەری جیهاندا.

بەدواداچوونە جێۆلۆجیەکان بۆ دەستنیشانکردنی شوێنگەی گونجاوی بەنداوەکان:

بە دوادا چوونە جیۆلۆجیاکان رۆڵی بنەڕەت دەگێڕن لە دیاریکردنی باشترین شوێنگەی گونجاوی دروست کردنی تونێلەکان و ئەو رێگا گشتیانەی کە وەری دەگرن و دیری کردنی باشترین شێواز بۆ دروست کردنیان. ئەو کارە کاریگەریەکی زۆری هەیە بۆ کەم کردنەوەی تێچووی گشتی دامەزرانیان و هەروەها فرە کردنی رادەی سەلامەتی تونێلەکان.

مەبەست لە بە دوا داچوونە جیۆلۆجیەکان تەنها رووپێوی جیۆلۆجی پێکهاتەی بەردەکانی سەر رووی زەوی و کاریان لە سەر ئاشکراکردنی پێکهاتەکانی ژێر رووی زەوی نیە بە تەنها بەڵکو روووپێوی فیزیاییش دەگرێتەوە بە بەکارهێنانی یەکێک لە رێگا جیۆفیزیاییە شیاوەکانەوە وێڕای هەڵکەندنی بیری تاقیگەیی و هەندێ جاریش پێویستی هەیە بە لادانی بەشێک لە پؤشاکی خاک بە مەبەستی دەرخستنی سروشتی ئەو کەرەستە وبەردانەی لە بنەوەی ئەو پۆشاکەن (لە ژێرەوەن).

هەموو ئەو کارانە لە پێناو دروستکردنی وێنەیەکی ووردو تێر و تەسەلن دەربارەی بارودۆخی جیۆلۆجی ژیر زەوی ناوچەی هەڵکەندنی تونەلەکان و دەورۆبەریانەوە ئەنجامدەدرێن. بەڵام وێڕای ئەو بەدوا داچوونە و لێکۆڵینەوە زۆر و چڕانەوە زۆە جار پێشهاتی جیۆلۆجی جۆر بە جۆر لە کاتی هەڵکەندنی تونێلەکان دێنە پێش کە دەبنە هۆی دەرخستن و ئاشکراکردنی هەندێ بارودۆخی جیۆلۆجی دیارینەکراو لە پێشوودا کە دیسان دەبێ سوود لەوانەش وەرگیرێت لە پێناو چاککردنی وێنەی جیۆلۆجی ناوچەکە.

لە بە دواداچوونە جیۆلۆجیەکاندا ئەو مەبەست و ئامانجانەی خوارەوە وەدەست دەهێندرێن:

1-                توێژینەوەیەکی تێر و تەسەل دەربرەی پێکهاتە و دامەزراوە  جیۆلۆجیەکان لە گەڵ روون کردنەوەیەکی ووردی تایبەتمەندیە سروشتی و میکانیکیەکانی بەردەکان و ئەو کەرەستانەی کە لێیانەوە پێکهاتوون بە شێوەیەک بتواندرێ پشتی پێ ببەسترێ لە دیری کردنی ئەو رێگایەی کە تونێلەکە دەیگرێتە بەر لە ژێر رووی زەویدا.

2-               توێژینەوەیەکی تێر وتەسەل دەربارەی بارودۆخی هایدرۆلۆجی ناوچەی رێڕەوی تونێلەکە و ناوچەی دەوربەری، کە تیایدا بڕی ئەو ئاوەی پێشبینی دەکرێ داچۆڕێتەوە ناو تونێلەکە لە دوای دروستکردنیدا، هەروەها دیاریدردنی ئەو بەردانەی کە رێگە دەدەن بە تێپەڕبوونی ئاو بەناویاندا و دیاری کردنی رادەی سوێری ئاوەکە، هەروەها دەستنیشان کردنی جۆری ئایۆناتی ناو ئاودا (چونکە ئەو ئایۆناتە لەوانەیە کارلێکی کیمیایی زیان بەخشیان هەبی بۆ ناوپۆشی کۆنکریتی تونێلەکە) سەرباری توێژ کردنی کاریگەری دروست کردنی تونێلەکە لەسەر بار و دۆخی هایدرۆلۆجی ناوچەکانی دەوروبەری تونێلەکە وەک کاری گەری لە سەر ئاستی ئاوی ژێر زەوی.

3-               دوای ئەوەی کە شوێنگەی تونێلەکە دیاری دەکرێ لە بە دواداچوون و رووپێوە جیۆلۆجیە سەرەتاییەکاندا دەبێ پسپۆڕانی جیۆمۆڕفۆلۆجی و جیۆلۆجی بە شێوەیەکی وورد ئەو دیاردە جیۆلۆجیانە  دیاری بکەن کە کاریگەری زۆریان هەیە لە سەر دیاری کردنی کە تونێلەکە لە ژێر زەویدا دەیگرێتە بەر بۆ نموونە. دەبێ شوێنگەی بەردە داماڵراوەکان و شوێنگەی شکان و لێکترازانەکان و ئەو بەردانەی جومگە و ناوبڕو شکانیان تێدا زۆرە  بۆ ئەوەی تا بکرێ خۆیان لێ بە دوور بگیرێت. و ئەگەر هاتوو هیچ رێگای دیکە نەبوو تەنها بە ناو ئەو جۆرە بەردانەوە نەبێ، ئەو کاتە وا باشە رێڕەوەکە بە شێوەیەکی ستوونی بە ناو ئەو بەردانە تێپەڕیت، یان پێشنیاری چارەسەریان بۆ بکرێت دوای دیاری کردنی شوێنگەی ئەو دیاردانە بە شێوەیەکی وورد و ئەنجامدانی هەڵسەنگاندنێکی وورد و گونجاو بۆیانەوە.

4- لە دیاریکردنی رێرەوى تونێلەکەدا دەبێ رەچاوى شوێنگەى دەروازەى تونێلەکە بکرێ کە دەبێ دووربێت لە بنارە ناجێگیرەکاندا یان لەو بنارانەى کە لەوانەیە جێگیرى خۆیان لەدەست بدەن لەکاتى هەڵکەندنى تونێلەکەدا.

5- ئەستوورى ناوپۆشى تونێلەکە و شێوازى دروستکردنی وجۆرى ئەو کەرەستانەى کە بەکار دەهێندرێن لە دروستکردنی وئەو ئاسن وشیشانەو وئەو پاڵەپەستۆیەی کە دەکەوێتە سەرى، بڕو سروشتى ئەو پاڵەپەستۆیە دەگەڕێتەوە بۆ جۆرى ئەو بەردانەی کە تونێلەکە دەیانبرێت وهەروەها بۆ قووڵایى تونێلەکە لە ژێر رووى زەویدا . بۆیە دەبێ توێژى دابەشبوونى ئەو پاڵەپەستۆیە بکرێت لە شوێنگە جۆراو جۆرەکانى تونێلەکە، ومەزەندەی جۆرى ئەو هێزانە و ئەو پاڵەپەستۆیانە بکرێت لە قووڵاییە جیاوازەکاندا ودیاریکردنی خەسڵەتە میکانیکى و وکیمیاییەکانى بەردەکان بکرێت.

وێنەیەکی روونکردنەوە بۆ ناوپۆشی تونێل

 

6- ئامادەبوونى پسپۆرانی جیۆمۆڕفۆڵۆجی وجیۆڵوجی لە شوێنگەى کارکردندا ولە کاتی هەڵکەندن و دروستکردنی تونێلەکە بایەخی زۆرى هەیە بۆ بەردەوامبوونى کارکردن بە شێوەیەکى وورد وخێرا سەربارى کەمکردنەوەى ئەگەرەکانى روودانى رووداوەکان و رووبەرووبوونەوەى مەترسیەکان، چونکە ئەو پسپۆڕانە وێنەیەکى پێشوەخت دادەنێن دەربارەى بارودۆخی جیۆڵۆجی و تایبەتمەندیە میکانیکیەکان و سروشتیەکانى بەردەکان لەپێش هەڵکەندن و ولەکاتیدا ئەو کات ئەندازیار دەتوانێ ئامادەکاریەکانى خۆى ئەنجامبدات بۆ هەڵکەندن .

7- لە سوودەکانى دیکەى بەدواداچوونە جیۆمۆڕفۆلۆجی وجیۆڵۆجیەکان مەزەندەکردنى بڕى کەرەستە بیناسازیەکانە کە ئەندازیار پێویستى پێ هەیە لە دامەزراندن و ناوپۆشکردنى تونیلەکە. هەر وەها دابینکردنی کەرەستە بیناسازیەکان لە شوێنى کارکردندا بە پێویست دادەنرێت لە پێناو بەردەوامبوون و بە ئاسان کارکردندا بە تایبەت ئەگەر هاتوو شوێنگەى تونێلەکە دوور بوو لە سەرچاوەى ئەو کەرەستە بیناسازیانە.

8- هەروەها لە بە دواداچوونە جیۆمۆڕفۆڵۆجیەکان وجیۆڵۆجیەکانی دیکەدا توێژکردنی تێرو تەەسەلە دەربارەى ئەو زەرەرو زیانانەى کە لە وانەیە بوونى تونێلەکە بیگەیەنێتە ناوچە نزیکەکانى نیشتەجێبوونى دانیشتوان، هەر لە گۆڕینى ئاستى ئاوى ژێر زەوى ووشک کردنی کانیاوەکان کە بێگومان بەکارهێنان و سوودی زۆریان هەیە. یان ئەو هەژین ولەرزین و لەقین و ئەو رووچوون و تەپینەى کە خانوو و دامەزراوەکان تووشى دەبن لە کاتی هەڵکەندن و بڕینى تونیلەکە.

          لەو قسانەى پێشوودا دەردەکەوێت کە یەکەم هەنگاو کە ئەنجام بدرێت لە هەر پرۆژەیەکی راکێشانی تونێلێک لە ئەنجامدانی بەدواداچوونە جیۆڵۆجیە پێویستەکانەوە دێت بۆ تاقیکردنەوەى شوێنگەکە لە پێناو ئامادەکردنی راپۆرتێکی پشت ئەستوورکراو بەنەخشەى جیۆلۆجی لە گەڵ دروستکردنی هەندێ کەرتی جیۆلۆجی Geologic cross sections ( درێژە بڕگە وپانە بٍڕگە) کە پەیوەندیان بە رێگای پێشنیار کراوى تونێلەکە هەیە. کە لەرێگەى ئەوانەوە باشترین شوێنگە وهەروەها رێرەوەکانی تونێلەکە دیاریدەکرێت. هەر لەسەر نەخشە باشترین وشیاوترینى شوێنگەکان دیاریدەکرێت.

رێگاکانی هەڵکەندنی تونێلەکان:

          یەک لە ئامانجەکانی توێژینەوە جیۆڵۆجیەکان وجیۆمۆڕفۆلۆجیەکان هاوکارى کردنە لەگەڵ  ئەندازیارى پسپۆڕ بۆ تاقیکردن وهەڵبژاردنی باشترین رێگا بۆ هەڵکەندنی تونێل چونکە خێرایی وسەرکەوتنى ئیشکردن بە شێوەیەکى راستەوخۆ پشت دەبەستێت بەو لێکۆلینەوە تیروتەسەلانەى کەباشترین رێگا دیاریدەکەن بۆهەڵکەندنی تونێل و سروشتى دینگەکان وجۆرى ناوپۆشکردن.

رێگا گشتیە سەرەکیەکانی هەڵکەندنی تونێلەکان:                   

          باشترین شێواز و رێگا بۆ هەڵکەندنی تونێلەکان پشت بەسروشتى بەردەکان دەبەستێ وبەو شێوەى خوارەوە:

1-      هەڵکەندنی تونێل لەناو بەردە بەهێزەکاندا:

لەو  جۆرە بەردانە پێویست ناکات بە دروستکردنی دینگە وکۆڵەگەى کاتى بەتایبەتی ئەگەر هاتوو ئەشکەوتەکە بەرتەسکبوو. یان لەوانەیە بەڕادەیەکى کەم بەکاربێن هەر بۆ راگرتنى کەوتنە خوارەوەى بەردەکانى بنمێچی (سەقفى) تونێلەکە.

2-      هەڵکەندى تونێل لە ناو ئەو بەردانەى خاوەن هێزو بەرگریەکى مامناوەندین:

لەو حاڵەتە کۆڵەگە ودینگە بەکاردێن بۆ رێگە گرتن لەکەوتنە خوارەوەى بەردەکانى بنمێچ (سەقف) ودیوارەکانى تونێلەکە، پرۆسەى دانانی ئەو ناوپۆشکردنە کاتیە کەمێک ماوەى دەوێت بەڵام بە رادەیەکى زۆر زۆر پێویستە هەر بۆ پاراستنى تونێلەکە و ئەو کەسانەى لە ناویدا ئیشدەکەن.

3-      هەڵکەندن لە ناو بەردە فشەڵ وبێهێزەکاندا:

لە ناو ئەو جۆرە بەردانەدا واپێویستدەکات دینگەو کۆڵەگەى کاتی بەکار بهێندرێن لەگەڵ ناوپۆشکردنی جێبەجێی (راستە وخۆی) تونێلەکان بە کۆنکریت بۆ ئەو بەشانەى کە تەواوبوونە لە تونێلەکە پێش ئەوەى دەست بکرێت بەهەڵکەندنی بەشێکى دیکە.

 

          سروشتى بەردەکان رۆڵیان هەیە لەدیاریکردنی شێوەو رێگاى هەڵکەندن ولادانی بەردەکانی تونێلەکە، چونکە لەوانەیە هەڵکەندنەکە لە رێگەى لادانى رووکارى(واجهە) تەواوى بەردەکانى تونێلەکەبێت وهەنگاو بەهەنگاو .یان بەلادانى بەردەکانى نیو روو لە بەرەى دەرەوەى تونێلەکە(نیو واجیهە) وکۆڵەگەو دینگە دادەنرێن، لەدواییدا دەستدەکرێت بەلادانی نیوەکەى دیک، یان دەکرێ بەشى سەرەوەى هەڵکەندرێ لەگەڵ وەرگرتنى رێگاچارەى خۆپارێزی پێویست ، لەدواییدا دەست دەکرێ بە هەڵکەندنی نیوەکەى دیکە(نیوەى خوارێ).

بەڵام لەحاڵەتى مامەڵەکردن لەگەڵ بەردو کەرەستە فشەڵەکان ،ئەوکات دەروازەى بچووک هەڵدەکەندرێن کەسنوورو دیوارەکانى رۆخ و تەنیشتەکانى تونێلەکە دەنوێنن ولەدواییدا بەشێوەیەکی هەمیشەیی ناوپۆشدەکرێن، ئەوجار دەستدەکرێ بەلادانی ئەو بەشەى کە دەکەوێتە ناوەڕاستەوە ، یان چەند کونێک لێَدەدرێن بە تێرەى بچووکەوە ،ئەو بەشانەى کە تیایاندا دیوارەکانى تونێلەکە دەنوێنن ناوپۆشدەکرێن بەڵام بەشەکانی دیکە هەموو لادەدرێن.

          بەڵام شێوەى کارکردن وخودی پرۆسەى هەڵکەندنەکە یان ئەوەتە بەرێگەى بەکار هێنانى تەقەمەنى دەبێت یان بەهۆى ئامێرەکانى هەڵکەندنەوە دەبێت(کرێنە هایدرۆلیکیەکان کە تەکنەڵۆژیایەکى پێشکەوتوویان هەیە) یان بەرێگەى هەردووکیان. بڕى ئەو تەقەمەنیانەى کەبەکار دەهێندرێن لەلایەن شارەزایانەوە مەزەندە دەکرێت کە ئەوانیش لە رێگەى رەچاوکردنى سروشتى بەردەکان و شێوازى کارى هەڵبژێردراوەوە دەبێت لە هەڵکەندندا.

          بۆ نموونە لەهەڵکەندنى تونێل بەشێوازى هەڵکەندنى رووگەیی (واجیهەى تەواو) تەواو، لەسەرەتادا چاڵى لوولەکى درێژ لێدەدرێن لە واجیهەى تونێلەکەدا وتەقەمەنى دەکرێتە ناویان ودەتەقێندرێنەوە. لە حاڵى حازردا شارەزایی ولێزانینێکى زۆر گەورە دەستەبەرکراوە لە رووى چونیەتى دابەشکردنى چاڵە لوولەکیەکاندا و رادەى قووڵاییان و ئەو دووریەى کە دەکەوێتە نێوانیان وبڕى ئەو تەقەمەنیانەى کەبەکار دەهێندرێن بەشێوەیەک کەشارەزایان دەتوانن بەردەکان لادەن وچاڵەک لە ناویان دروست بکەن کە ئەو چاڵە هیچ شێوانێکى تێدا نەبێت کە ببێتە هۆى دروستکردنى گرفت لەکاتى کارى ناوپۆشکردندا.

نەخشەی پرۆژەی جۆت سایدی حاجی ئۆمەران

تونێلی سۆرک

تونێلی پیرمەم

https://scontent.febl1-1.fna.fbcdn.net/v/t1.0-9/18814273_636270126580755_3903329742739310428_n.jpg?oh=4487882e93e36b16b8b8c9c7faf665a3&oe=5AC49E5E

تونێلی گەلی زاخۆ

تونێلی بیخمە

تونێلی پێشڕەو